Fam. Betulaceae
De bespreking gaat uit van de Betula Alba

Enkele andere soorten in Nederland:
Betula pendula: scherpe of ruwe berk
Betula pubescens -zachte berk
Betula papyrifera - papierberk

Frans: Boulean,
Duits: Birke,
Engels: Birch

Rune: Beith

Beith: (Berkana)potentie, begin, iets in ontwikkeling.

God: Lugh, Donar, de zonnegod

Godin: Freya, Berchta, de grote moeder

Machtsdier: Leeuw, Witte Hengst

Tarot: de Zon, die vanaf Yule aan zijn wedergeboorte is begonnen.

positieve elementen: materiële voorspoed, gezondheid, energie, vruchtbaarheid, reiniging, herstel, de kracht om de strengste winter te doorstaan.

Negatieve elementen: mislukking, misrekening, te grote activiteit, verbroken contracten, leerproblemen, misrekening

De Berk is een pioniersboom. Dit wil zeggen dat hij groeit op plekken die nog kaal en wild zijn en hij is vrijwel ongevoelig voor klimaat. Hij groeit tot in de poolstreken, op heidevelden, kale zandgronden en in bergen tot 1000 m. hoogte. Maar ook in gematigde streken.

De boom wordt gekenmerkt door sierlijke, dunne takken en neerhangende twijgen. De bladeren zijn langstelig, helgroen, driehoekig, glanzend, dubbel getand.

De schors heeft typerende, perkamentachtige, witte vlekken.

Geneeskracht

• Werkzame bestanddelen
  

Knoppen: bevatten etherische olie, waaronder het kamferachtige betuline.

Jonge bladeren: rijk aan saponienen, ook een flavonoide derivaat, hyperoside, hars, tanninen, betuloventine-zuur, vitamine C, verder looistoffen.

Schors: berkenteerolie en een glycoside, bitterstoffen, betul-albine, kalium en betulinehars.
Berkentoppen bevatten olie waarin hogere koolwaterstoffen en alcohol (Betulol) zit.

In de 12e eeuw ontdekte Hildegard van Bingen de wondhelende werking van de bloemen (katjes).

• Toepassingen
  

De geneeskracht is gebaseerd op de urinedrijvende werking, de werking als antisepticum en desinfectans.

• Sap
  

De berk is de eerste reiniger voor het lichaam. Het is aangeraden en ideaal om vanaf half februari een berkensapkuur te beginnen. Je kan als je geen berkenboom in de buurt hebt sap kopen in de natuurvoedingswinkel, bijv. van het merk Weleda.

Uiteraard gaat er niets boven vers berkensap dat heel eenvoudig af te tappen is van de boom. Als na de winter de sapstroom in de boom weer op gang is gekomen gaat dat in de vaten van de berk met enorme krachten gepaard. Uit een wond in de stam zie je dan al snel het vocht komen. Het sap zit vol suiker en kan daardoor worden verwerkt tot berkenwijn. Ook wordt er wel haarwater van gemaakt ter bevordering van de haargroei.

Berkensap aftappen is eigenlijk heel eenvoudig: met een scherpe snoeischaar knip je een tak af van een niet meer zo jonge boom. Je schuift een plastic fles (beter dan glas) over de gesnoeide tak, en hangt deze wat schuin naar beneden. In één nacht vult die fles zich met berkensap. Het is wel zaak de wond af te dichten als je de fles verwijderd.

Door het sap te laten gisten kun je het het hele jaar bewaren.

Het berkensap heeft een sterk reinigende, mineraalverrijkende werking. Een biokatalysator om alle afvalstoffen die zich tijdens de winter in het lichaam hebben opgestapeld, af te voeren.

Het sap, met kruidnagelen en kaneel gekruid, werd vroeger aangewend om huidziekten, zoals acne, te behandelen, evenals reumatiek en jicht, ook tegen nier- en galstenen en geelzucht.

Thee tegen maag- en darmkoliek:
3 eetlepels vers sap, verwarmen zonder koken, vermengen met 1/8 l witte wijn, drinken met kleine slokjes .

• Bast
  

'n Afkooksel van de bast bij aderverkalking, hoge bloeddruk (ook de jonge blaadjes).
De jonge berkenblaadjes bevatten looistoffen en deze zorgen voor de vitaliteit.

Berkenschorsmeel door het eten mengen ter versterking.

Berkenschorsbad: 10 minuten koken in 1 l. water met handvol fijngesneden gedroogde bast, na zeving toevoegen aan badwater tegen huidschimmels en chronische huiduitslag.

• Olie
  

Berkenbastolie wordt op commerciële basis op de markt gebracht als wintergroenolie. Deze olie geeft verlichting bij pijnlijke spieren en gewrichten en zij heeft adstringerende en antiseptische eigenschappen. Werkzaam tegen vasthouden van vocht, jicht, nierstenen of infecties.

Inwendig gebruik tegen waterzucht, jicht en rheumatiek, nierstenen, bloedzuiverend bij eczeem.

• Blad
  

Urinedrijvende thee:
2 flinke eetlepels bladeren met kwart liter kokend water overgieten, na 10 minuten afzeven. Matig warm drinken, 3 kopjes per dag.

Een middel dat in de handel is voor een goede vochtbalans en doorspoeling van de urinewegen bestaat uit capsules met 250 mg van het blad van de Betula alba.
Hiervan worden 3 maal daags 1-2 capsules na de maaltijd met een 1/2 glas water ingenomen.

Voeding, brandbaarheid en ander praktisch gebruik

De Berk is voor de mens door de eeuwen heen leverancier geweest van vele producten. De boom was, behalve plantaardig voedsel, ook een grondstof voor vaklieden, zoals dakdekkers, klompenmakers, timmerlieden, ververs en fabrikanten van papier en reukartikelen. De geur van de gekneusde twijgen van deze boom doet denken aan wintergroen. Takjes en bast werden gebruikt bij het roken van hammen en haringen en in de leerlooierij.

De schors is een geschikt middel voor dakbedekking en als afdichting van wanden (als tussenlaag) .

Berkenbastolie is een goede insecticide. Om pijn te verlichten kunt u deze olie met olijfolie vermengen en dit als massageolie gebruiken.
Jonge berkenblaadjes kunnen samen met andere voorjaarskruiden zoals jonge brandneteltoppen, duizendblad, paardebloem, zevenblad, daslook fijngesneden in een slaatje overgoten met een lekkere vinaigrettesaus gegeten worden.
Heerlijk en bloedzuiverend.

Culinair: sap in wijn of azijn; als zoetmiddel

In Finland en Zweden is het de gewoonte dat je je na een saunabad met berkentakken afranselt, ter bevordering van de bloedsomloop. Je moet natuurlijk geen armdikke takken gebruiken, dan zou de bloedsomloop je wel eens op de verkeerde manier parten kunnen spelen.

Het gebruik voor afranseling zie je in allerlei vormen terug: "Het taaie en buigzame hout is een edel gewas voor boze, ondeugende kinderen, om hen braaf te maken,"(Tabernaemontamus) oftewel de roede die we nog terugzien bij Zwarte Piet. Het gebruik als ransel zien we ook bij vee, waar het slaan met de berkentak gezien werd als gunstig voor de vruchtbaarheid. Misdadigers en waanzinnigen werden geranseld om het kwade of de waanzin uit hen te verdrijven, het veld werd geranseld om de geest van het oude jaar te verdrijven.

In Noorwegen wordt de bast vooral gebruikt om siervoorwerpen mee te maken. In het voorjaar laten de buitenste lagen van de schors gemakkelijk los. Men kan hiervan sieraden maken of bvb. ook kleine doosjes. De sierlijke berk is van groot belang geweest voor de noordelijke volkeren, die het hout door de eeuwen heen gebruikten voor wielen, vaten en bezems.

De bladeren van de berk kunnen ook gebruikt worden om stof mee te verven. Afhankelijk van de kooktijd en de duurtijd van het verfbad, gaat de stof verschillende gele tinten aannemen.

Brandbaarheid: schors en twijgen vormen goed aanmaakhout. Brandt helder en snel. Ideaal voor een snel vuur.

Magisch gebruik, mythen en legenden

Al in de oudheid hadden berken een magische betekenis en werden ze lang voor eik en linde vereerd als heilige bomen.

Het is de boom van de geboorte, een van de eerste bomen die bladeren krijgt en voor de boeren het teken dat ze de vroege tarwe kunnen zaaien. Een twijg of tak gestoken in iemand's hoed was daarentegen het teken dat er iemand dood was gegaan in de kringen van die persoon.

In het hoge noorden was de berk de heilige boom van de godin Freya. In Rusland is de berk ook een heilige boom, gewijd aan de God Thunar.

Helderwitte schorsbladen lenen zich uitstekend voor een magisch doel: je kan er een wens op schrijven, of iets dat men wil uitbannen mét de berkeschors laten verbranden. De schors van de berk zal niet snel rotten omdat ze betuline bevat.

Goede bezems worden van berkentakken gemaakt.

Recept:

Snijd 's winters de twijgen en laat ze enkele maanden harden. Kort ze in op 1 meter. Maak een bindel van ruwe takken in het centrum met steeds fijnere takken eromheen. Bind ze samen met draad of essenrepen. Steek er een gepunte stok in van es, hazel of beuk.

Berken vertonen soms een merkwaardige opeenhoping van twijgjes aan de grote takken of soms dicht bij de stam, ook wel heksenbezems genoemd.

Op berken wordt de heksenbezem meestal veroorzaakt door een schimmel die luistert naar de Latijnse naam Taplirina betalina. De schimmeldraden woekeren tussen de houtcellen, zonder ze aan te tasten. Heksen vertellen echter een ander verhaal over deze heksenbezem.

Het zou namelijk gebeurd zijn doordat een heksje wat te lang was blijven "napraten" met Pan op een sabbat. Doordat het bijna licht werd moest ze heel vlug naar huis vliegen en aangezien de eerste aanraking van een lichtstraal op de heksenbezem de vliegkracht teniet doet, moest de heks te voet naar huis en haar bezem bleef in de boom hangen.

(Persoonlijke) gedichten, gebeurtenissen en verhalen

Terug