|
De
es
Door:
Col
© Copyright: Col, 2000
bomen@boudicca.de
Door de auteur aan Boudicca's Bard ter publicatie aangeboden
Latein: Fraxinus maximus
Familie: Oleaceae
Engels: Ash
Frans: Frêne
Duits: Esche
Rune: Nion
Symboliek
Nion: keltisch woord voor hemel, de boom van
betovering,
Gerechtigheid, Begrenzing, zuivering, kosmische verbinding, eenheid, evenwicht
Geassocieerd met de zee
God: Mannanan, Llyr, Thor, Poseidon
Godin: Creiddylad, Athene
Machtsdier: de ever, de slang, zeepaard, de snip
Botanie
De
Es behoort tot de Olijffamilie. Het is een grote boom die voorkomt in de laaglandbossen,
samen met eiken en beuken.
In
onze contreien komen verschillende soorten voor en zij verschillen sterk van bloei
wijze maar de bladeren hebben duidelijk dezelfde karakteristieken. De meeste Es
soorten hebben een koepelvormige, iets afgeplatte kroon, de bladen zijn oneven geveerd
met 5-9 blaadjes aan een gegroefde rachis. Deze blaadjes zijn 3-10 cm lang, eirond
tot lancet vormig, met een spitse top en een onregelmatige sterk gezaagde' rand
van boven donkergroen van onderen bleker van kleur en donzig. Naast de Gewone Es
(Fraxinus exelsior) kennen we de Plumes of Manna es (Fraxinus ornus), de Zachte
Es (Fraxinus pennsylvanica), de Amerikaanse Es (Fraidnus americana).
De
gewone en Amerikaanse Es worden gemiddeld zo'n 40 m hoog, de rest blijft liever
een beetje dichter bij moeder aarde en haalt een 25 m. De wortels strekken zich
uit tot 100 m. van de boom.
De
familie is vooral herkenbaar aan de typische 'helikopter` vruchten die deze boom
in het najaar sieren.
Zijn
schors is eerst glad, daarna gegroefd.
Oorspronkelijk
komt deze boom ook uit het oosten van midden-Europa maar is hier volledig ingeburgerd.
De es stelt wel hoge eisen aan de bodem, hij groeit uitstekend op vochtige, basische
bodem en wordt veel aangeplant. De kweekvorm Pendula wordt vooral in tuinen en parken
gezet.
De
verdeling van de geslachten wisselt nogal bij de gewone Es: een boom kan alleen
mannelijke, alleen vrouwelijke of alleen tweeslachtige bloemen hebben. Ook komen
er bomen voor die takken met mannelijke en takken met vrouwelijke bloemen in één
individu verenigen.
De
Pluimes komt vooral voor in Zuid en midden Europa en word hier wel eens aangetroffen
in parken en tuinen, hij groeit makkelijk op rotsige bodem.
De
Amerikaanse Es komt uit N. Amerika en wordt hier soms aangeplant als sierboom.
De
Es bloeit rondt mei en zoals eerder gezegd kan de bloeiwijze sterk variëren
van soort tot soort. Van gele (Pluimes Es) over paarse (gewone Es) tot rode (zachte
Es) bloesems met een totaal verschillende vorm.
Gebruik
Geneeskracht
bast, bladeren, vruchten
In zijn algemeenheid is de es heilzaam
tegen adderbeten, het sapdrinken en pap van blaadjes op de wond.
Het
is licht water (zweet- en urine) drijvend, samentrekkend, koortswerend, versterkend
en reinigend.
De
bast levert een koortswerend middel., werkt bij depressies en miltklachten en verhoogt
de lichamelijke weerstand.
1 volle
eetlepel gedroogde en fijngesneden bast even aan de kook brengen in 1/2 l milde
witte wijn, korte tijd laten trekken, zeven en een flinke slok ervan drinken voor
elke maaltijd.
Thee
van de bast van de amerikaanse Es is hét middel (volgens Melly Uyldert) tegen
baarmoederverzaking, zwakte en witte vloed. Ook heilzaam in bad voor open benen.
Het
blad laxeert en toniseert, wordt gevoerd aan vee, werkt tegen Rheuma, jicht, koorts
en opgezette ingewanden.
Kleine
blaadjes oogsten en drogen in de schaduw, zorgvuldig ontdaan van de middennerf,
gebruiken tegen oedeem. Zieke nieren worden licht geactiveerd zonder geprikkeld
te worden.
1 volle
eetlepel in 1/4 l koud water, verhitten tot kookpunt, 3 minuten laten trekken, afzeven,
afkoelen, 3 kopjes per dag
Vruchten
tegen darmgas (10 trosjes in 1/4 l melk en water laten trekken)
Voeding,
brandbaarheid en ander praktisch gebruik
Es
was en is nog steeds een belangrijke houtsoort voor het maken van allerlei gebruiksvoorwerpen,
zoals bezemstelen en wandelstokken. Ook buigzaam, bijv. voor bogen.
In
oudhout waren de spanten en roeispanen van boten van essenhout.
De
Zachte es wordt vooral geplant om zijn hout, dat zeer sterk, veerkrachtig, mooi
en makkelijk bewerkbaar is; hamers bijvoorbeeld hebben een steel van essehout, verder
gebruikt voor wapens (speren), dissels van wagens en dergelijke.
Ook
in vochtige toestand brandt dit hout goed en ruikt lekker
Magisch
gebruik, mythen en legenden
Es
heerst
over water. De ierse immigranten
naar de VS namen stukjes es mee, en maakten een spreuk tegen verdrinking.
De
magier Gwydion maakte z'n staf van essenhout.
De
wonderspeer van Achilles had een schacht van essenhout.
Zaadjes
werden gebruikt om slangen en boze geesten af te weren.
Als
je een blad met een even aantal blaadjes vindt, helpt de es je om een partner te
vinden.
Een
staf van es helpt tegen kwade invloeden, ook: verstrooien van bladeren in 4 richtingen
of het dragen van essenbast op het lichaam.
In
de Britse folklore werden kinderen voor zonsopgang door gekliefde knotessen gehaald
als kuur tegen breuken.
De
runen van Odin waren gevormd van essentwijgen.
De
es is wreed, in die zin dat planten slecht groeien in zijn schaduw en dat zijn wortels
op grote afstand andere planten kunnen "wurgen".
De
dagen zijn nog korter dan de dagen, het is vaak een maand van overstromingen.
Ygdrassil
Waar de appel de boom
is van de kennis van goed en kwaad, staat de es voor dé boom, Ygdrassil,
de levensboom en de boom van kennis tegelijk.
De
levensboom wordt vooral geassocieerd met de opgaande stroom, de schepping, het spirituele,
de boom van kennis met de neergaande stroom, de verlossing, de energie uit de hemel
via dauw en regen.
Ygdrassil
is de heiligste aller bomen bij de Noordse volkeren:
-
het is de plaats waar recht wordt
gesproken
-
de mens ontspruit aan de es
-
de wortels omvatten de wereld
De 1e
wortel gaat naar Nevelheim (donker en koud).
De 2e wortel naar Utgard (het land van de reuzen).
De 3e wortel naar Midgard (het mensenrijk).
Ook
bevindt zich bij elke wortel een bron:
Bij
de 1e Hwergelmir, de bron van het zijn en de
schepping, de bron van alle voorwereldlijke stromen.
De 2e is Mimir's bron, de reus vol wijsheid
en verstand.
De 3e is Urd's bron, de norn van het verleden.
De
andere nornen zijn Werdani (heden) en Skull (toekomst).
De
nornen besproeien en beschermen de es, alleen de wortel van Nevelheim wordt niet
beschermd, en de slang Niddhoggr knaagt er aan.
De
top van de wereldes heet Lärad en komt uit in Asgaard, de bewoners worden gevoed
door de geit Heidron.
Andere dieren in verband met Ygdrassil:
De
arend die veel dingen weet, het hert Eikthyrmir, de havik Wedrfosluir en de eekhoorn
Ratatösk. De laatste loopt heen en weer in verband met de ruzie tussen de slang
en de arend.
(Persoonlijke)
verhalen, gedichten en ervaringen.
 Terug
|
