Fam. Loranthaceae, vogellijmfamilie
Latijnse naam: Viscum, Phoradendrum

Frans:
Duits: Mistel
Engels: Mistletoe, Allheal, Golden Bough

Rune: Ychelwydd

Andere namen: mistel, vogellijm

Symboliek

Trefwoorden: De extra dag, dag van bevrijding, dag na winterzonnewende.

God: Balder, Saturnus

Godin:

Machtsdier: Beer

Tarot: kracht

De Latijnse naam van maretak Phoradendrum, is samengesteld uit de woorden dief en boom en in fruitbomen en populieren zie je ongetwijfeld, zeker in het seizoen dat deze loofbomen geen loof dragen, de hamsj. Maretak, of vogellijm werd door de mensen hier vroeger haamsjeut of kortweg hamsj genaamd, naar de vorm van een haam (de halter voor rond de nek van het paard waarmee de kar voortgetrokken werd) die in de bladstand te herkennen is. Maretak is voor België een typische kalkindicator, net als de Bosrank, een echte klimplant met polsdikke lianen. Dat wil zeggen, dat als je deze planten tegen komt, er een grote kans bestaat dat men zich in een kalkrijke omgeving bevindt. Maretak is een typisch Nederlands woord tegenover het minder algemene 'mistel'. De naam mistel hoort bij de stam van mest, maar dan in de betekenis van sap of slijm van planten. Een krachtig protest moet klinken tegen het vooral in Nederlands Limburg meest gebruikte, uit Engeland als kerstcultuurnaam overgenomen Mistletoe, dit is namelijk gebaseerd op het misverstand dat de plant ontstond uit de uitwerpselen van vogels: “mest op een twijg”, in plaats van uit zaad.

Meer dan 30 soorten, meest parasitische planten, oorspronkelijk in Europa, Azië, Zuid Afrika, Zuid Australië.

1 soort, de viscum album wordt gebruikt in de geneeskunde.

Het is een vertakte, altijd groene, struikachtige plant met geelgroene blaadjes.

De plant is 2 of 1 slachtig en 1 of 2 huizig. Half parasitair meestal hangende stengels, hecht zich aan diverse soorten, blad verliezende bomen (appels, populieren, meidoorns, peer, lijsterbes, linde.)

De bladeren zijn dik, leerachtig, elliptisch en steelloos en staan paarsgewijs.

De plant bloeit van februari tot april met onopvallende groengele bloemen, die 1 slachtig zijn, op steelloze kluwens die groeien in de oksels van de bladeren. Deze bloemen worden soms gevolgd door ronde witte en soms gele bessen.

Maretak is een tweehuizige plant, die bestoven wordt door kleine vliegjes, die een beperkte actieradius hebben van zo'n 50 meter. De verspreiding vindt zoals gezegd plaats door de bessenetende vogels. De maretak is een halfparasiet, wat wil zeggen dat de plant voeding en vocht onttrekt aan de sapstroom van zijn waardplant, maar zelf de fotosynthese bedrijft voor het maken van suikers als brandstof. Die fotosynthese vindt plaats met behulp van het bladgroen, chlorofyl, onder invloed van het licht. Er ontstaat uit kooldioxide en water, suiker en zuurstof:

6CO₂ + 6H₂O --> C₆H₁₂O₆ + 6O₂.

Verspreiding

Vogels eten de bessen, waarvan het zaad plakkerig is en blijft kleven. Als dit op een gunstige plaats gebeurt, bij voorkeur in de oksel van takken, waar voldoende licht kan komen. Het ontkiemen duurt 2 tot 3 jaar.

Gebruik

Geneeskracht

• Werkzame bestanddelen

werkzame delen: bladeren, jonge takken, en bessen.

Werkzame bestanddeel: viscine (hars). De viscotoxinen zijn werkzaam op het hart.

Choline, acetylcholine, en histamine beïnvloeden de bloeddruk.

Sapomine, flavonoide en slijmstoffen zijn werkzaam als nevenstoffen.

Een onbekende stof sterkt de afweerkrachten en heeft tumorremmende eigenschappen.

·        Toepassingen

Werkzaam tegen inwendige bloedingen, krampen, stuipen, St Vitusdans, delirium, pijnlijke zenuwaandoeningen, zenuwzwakte, hartaandoeningen, kinkhoest, reumatiek jicht en steken in de zij.

Ondersteunt de behandeling van hoge bloeddruk.

Versterkt de hartspier na een operatie.

In ieder geval zenuwstillend.

In de homeopathie wordt een tinctuur gebruikt van bessen en bladeren.

Een zalf tegen bloedingen en verstoring van de bloedsomloop.

NB Hoge doseringen van bessen kunnen juist krampen en stuipen veroorzaken.

De maretak zuigt vergif uit een zieke boom.

Het preparaat Iscador wordt gebruikt ter voorkoming of genezing van kanker.

Het middel brengt zelfgenezing teweeg wat gepaard gaat met koorts.

Werkzaam tegen stabiliteit en epilepsie.

Maretakthee:

2 flinke eetlepels maretak in kwart liter koud water.

Na 10 tot 12 minuten afzeven.

2 kopjes per dag.

Voeding, brandbaarheid en ander praktisch gebruik

De maretak groeit langzaam, maar is taai en hard, het is mogelijk hem te laten uitgroeien tot de lengte van een speer en hem daar ook voor te gebruiken.

Eten van bessen kan gevaarlijk zijn. De volgende tips zijn wellicht nuttig:

Water laten drinken

Eén glaasje. Bij bewusteloosheid nooit laten drinken. Indien noodzakelijk wordt melk drinken apart aangegeven.

Laten braken

Prikkel de huig met de achterkant van een lepel. Zorg dat het braaksel niet in de longen kan komen. Bij krampen of bewusteloosheid nooit laten braken.

Geef geactiveerde kool (Norit) en laxeermiddel
(natriumsulfaat, dit werkt snel)

Los deze stoffen samen in een glas water of limonade zonder prik op. Hoeveelheid bij kinderen:

Norit 1 gram per kg lichaamsgewicht (volwassenen 40 gram)

natriumsulfaat 0.5 gram per kg lichaamsgewicht (volwassenen 30 gram).
Bij hele kleine kinderen eventueel in yoghurt of vla toedienen.

 Noord Amerikaanse indianen gebruikten de plant bij kiespijn, mazelen en hondenbeten.

Magisch gebruik, mythen en legenden

“A tree that is not a tree, for a day that is not a day”

In de tijd van de oude druiden werd de plant grote magische kracht toegedicht. Volgens Plinius verstopten de druïden zich in de eikenbossen en alles wat op of in de eiken leefde werd door hen vereerd als gift uit de hemel. In het bijzonder de maretak, die (in eikenbomen) vrij zeldzaam was.

“6 dagen na volle maan in de laatste wintermaand begaven de druïden zich naar het woud om de maretak met een gouden sikkel (combinatie van maan en zon) van de eiken te snijden en op te vangen in een linnen doek. De plant mocht onder geen beding de grond raken!

De hogepriesteres leidde de handeling door een hamerslag op de offersteen onder de uitroep Au Gui l’An neuf” (de maretak voor het nieuwe jaar).

Epilepsie morbus Sacer, de heilige ziekte kon worden opgewekt door het eten van maretak. Andere kwaliteiten: onschadelijk maken van vergif, vergroten van vruchtbaarheid van mens en dier, bescherming, uitbannen van kwade geesten. Het brengt iemand in een andere staat van bewustzijn, waarbij zich voor wie het zich herinnert visioenen voordoen. Zoals gebeurde bij de profeet Mohammed.

Daar de plant in cultus en magie een zekere rol speelde, is het niet onmogelijk dat het eerste lid maar 'boze geest' betekent. Denk maar aan het woord nachtmerrie, waarin merrie niets met de betekenis van paard te doen heeft. Nachtmerrie bestaat alleen in het Germaans en komt ook in het Engels voor als nightmare, met dezelfde schrijfwijze als in maretak. Ook in het Iers bestaat het woord morrigan dat koningin der demonen betekent. “Mare” schijnt te horen in de groep van het woord murw (zacht, week) en moord. Mare wordt ook gebruikt in de betekenis van verhaal, boodschap of slechte tijding.

Het kruis van JC zou zijn gemaakt van hout van maretak en daarom werd de boom verbannen en moest als parasiet in andere bomen leven. In Bretagne heet de plant daarom: Herbe de la Croix.

De maretak is ook een fallisch symbool, de nieuwe koning (de hulst) castreert de oude koning (de eik).Aeneas nam een twijg van de maretak mee de onderwereld in om zijn vader Auchises te confronteren.

In de Edda vinden we het verhaal van de zonnegod Baldur. Zijn moeder, Frigga, krijgt een droom waarin verteld wordt dat als Baldur sterft, al het leven op aarde zal sterven. Frigga vraagt alle dieren en alle elementen om haar zoon te sparen en iedereen belooft Baldur niet te schaden, behalve ..... de maretak aangezien Frigga deze over het hoofd heeft gezien. Zijn blinde broer Hodur wordt echter door Loki verleid om een maretak naar Baldur te werpen, waarop deze sterft. Drie dagen treurt de aarde, het regent, alles wordt grauw en kaal. De tranen van Frigga groeiden echter uit tot de bessen van de maretak, en deze brengen Balder terug in het leven. Sinds die tijd is de maretak juist een symbool van bescherming tegen ongeluk en gevaar. Het kussen onder de maretak is terug te leiden tot deze mythe. Na elke kus werd bovendien een bes verwijderd, en als alle bessen op waren, moest het kussen stoppen.

“De maretak verdrijft daarmee symbolisch de mensenziel uit het zonneparadijs, waarin de epilepticus nog af en toe terugkeert”. (Mellie Uyldert)

(Persoonlijke) gedichten, gebeurtenissen en verhalen

                    De Standaard 26 december 1995

Let op voor exploderende maretak

Britse tegenstanders van kernproeven roepen op om dezer dagen de French kisses maar zo te laten, en ook geen Franse maretak te kopen voor de kerstversiering. Britten vertonen in deze periode de onweerstaanbare neiging elkaar te kussen onder speciaal daartoe aangeschafte maretak. Om het Hirochirac en zijn Frogs (het Britse scheldwoord voor Fransen) helemaal duidelijk te maken hoe het zit, zou het ideaal zijn als de Franse maretak vervangen kon worden door Nieuwzeelandse. Nieuw-Zeeland heeft twee soorten inheemse maretak. Maar, meldt het Britse blad Nature, daar zijn onverwachte kantjes aan. Nieuw-Zeelandse maretakken zijn explosief.

De Nieuw-Zeelandse maretakken, Peraxilla tetrapetula en Peraxilla colensoi hebben vijf centimeter lange, vingervormige bloemknoppen. Ze worden bezocht door honingvogels. Dat zijn vogels die gespecialiseerd zijn in het te pakken krijgen van nectar uit bloemen. De klokvogel (Anthomis melanura) en de halskraagvogel (Prosthemadera novaeseelandiae) hebben een trucje bedacht om de concurrentie voor te zijn. Ze bezoeken ongeopende bloemknoppen, pakken die bovenaan vast en geven er een ferme wrong aan. De knop knalt dan open, waarbij de vogel al het stuifmeel op zijn kop krijgt, klaar om bij het bezoek aan een volgende bloem overgebracht te worden.
De maretak heeft zich in de loop van de evolutie aan de vogels aangepast: de bloemen gaan vanzelf niet meer open. Wanneer ze niet door vogels geopend raken, scheuren de bloemblaadjes uiteindelijk onderaan los, maar blijven als een rafelige dop over de stempel en meeldraden zitten. De bloem poogt dan aan zelfbestuiving te doen. Een kwart van de ongeopende bloemen zet toch nog zaad.
Het voordeel voor de vogel is dat hij ogenblikkelijk ziet of een bloem reeds bezoek gehad heeft, zodat hij er zijn tijd niet meer moet aan verspillen. De bloem is zeker dat al haar stuifmeel bij de liefdesbode terechtkomt en meereist naar een gegarandeerd nog onbestoven bloem.
Explosieve maretakken zijn in Afrika niet ongewoon. Het merendeel van de 230 Afrikaanse soorten opent met een knal. Ook in Azië en Zuid-Amerika komt het fenomeen wel voor. Maar in het Australische deel van de wereld werd het nu voor het eerst aangetoond, schrijven Dave Kelly en Jenny Ladley van de Universiteit van Canterbury in Christchurch, Nieuw-Zeeland. Europese maretakken ontploffen niet.
,,Fast-food voor vogels, met schroefdeksel en garantiezegel'' noemen de auteurs het systeem. Dat systeem heeft trouwens ook nadelen. Toen de zoogdieren in het voetspoor van de blanken Nieuw-Zeeland bereikten, dunden ze het vogelbestand uit, zodat bestuiving niet langer gegarandeerd is. Dat werd de verwante soort Trilepidea adamsii alvast fataal. Ze stierf uit. Van de maretak raakt ook nog slechts een klein deel door de vogels bestoven. Op het Noordereiland werd de maretak dan weer zwaar uitgedund door een andere inwijkeling, de Australische buidelrat. Bij zoverre dat de plaatselijke klokvogels nog zo zelden maretakken te zien krijgen dat de meeste vogels het openen van de bloemknoppen verleerd zijn.

Pieter van Dooren

Terug